على اصغر شميم
269
ايران در دوره سلطنت قاجار ( فارسي )
روشنفكر و درسخواندهى كشور بود ، به صدارت خود برگزيد . ميرزا على خان امين الدوله در برابر گروه طرفداران امين السلطان و درباريان طماع و مفتخوار كارى از پيش نبرد و پس از يك سال از صدارت خلع شد « 1 » و بار ديگر امين السلطان بر سر كار آمد . تا آنكه در جمادى الثانى سال 1321 قمرى علماى روحانى حكم به ارتداد او صادر كردند و عزل او را از شاه خواستند . مظفر الدين شاه امين السلطان را از صدارت خلع و شاهزاده عبد المجيد ميرزا عين الدوله را به صدارت منصوب نمود و عين الدوله تا جمادى الثانى سال 1324 يعنى تا صدور فرمان مشروطيت از طرف مظفر الدين شاه بر مسند صدارت باقى و چنانكه خواهيم گفت اعمال و رفتار مستبدانه او يكى از عوامل تقويت صفوف آزاديخواه و مشروطهطلبان بود .
--> روابط محبت زحمتى زايد . جواب شاه كه هيچگاه تبديل اشخاص را در معانى و مبانى امور دولت مدخليت نيست . به او مجال اطاله كلام و تجديد مبحث نداد . با امين السلطان از سوء تدبير فرمانفرما سى نفر سوار قزاق به عنوان احترام يا به معنى مستحفظ تا قم رفت . پس از عزل امين السلطان از صدارت و باطنا به دستور و حكم كاساكوفسكى سركردهى سواران دائمى به خدمت و حفظ وجود او مجاور قم شدند ( خاطرات سياسى ميرزا على خان امين الدوله ) . ( 1 ) - مرحوم حاج شيخ محسن خان مشير الدوله بهواسطهى عداوتى كه با امين الدوله داشت به مظفر الدين شاه عرض كرد كه اگر امين الدوله يك ماه ديگر بر مسند صدارت دائم متمكن باشد دولت قاجاريه را منقرض خواهد نمود . اين ادعا مصادف شد با رسيدن لايحهى امين الدوله به شاه كه در آن نوشته بود اول بايد مواجب شاه معلوم و معين باشد تا ساير تكليف معلوم گردد . در اين هنگام اجزاء خلوت به شاه عرض كردند كه پادشاه ايران همه وقت مواجب مىداده است . رعايا از سفره و عطاياى او متنعم بودند حال بايد ملت مواجب به پادشاه بدهد و پادشاه مواجبخور ملت گردد . اين نيست جز اينكه امين الدوله در خيال است استقلال سلطنت را مضمحل نمايد . اين اظهار حاج شيخ محسن خان و اين سعايت مقارن شد با ضديت و كدورت بعضى علما و اظهار عداوت از طرفين . ديگر آنكه مرحوم امين الدوله يك زمان به مرحوم مظفر الدين شاه اظهار داشته بود كه صلاح دولت ايران است كه با دولت عثمانى متحد گردد و سلطان عثمانى را به سمت امير المؤمنين و خليفهى اسلام بشناسد . اين مكنون هم در ضمير مظفر الدين شاه طور ديگر جلوه كرد . ازدحام اين اسباب باعث شد كه امين ، خائن و خائن ، امين به قلم رفت ( تاريخ بيدارى ايرانيان ، تأليف ناظم الاسلام كرمانى ) . احمد كسروى مخالفت امين الدوله را با عقد پيمان جديد گمركى با روسيه و تقليل تعرفهى گمركى كه به نفع روسيه و به ضرر ايران بود علت عزل او از صدارت دانسته است . ( تاريخ مشروطه ، چاپ سوم ، صفحهى 25 از بخش يكم ) .